تار و پودهایی از جنس عشق و هنر؛

گره های کور بر فرش دستباف خراسان جنوبی/ می بافند به امید آن که روزی مشتری بخرد

فرش خراسان جنوبي بیشتر به لحاظ اصالت، زيبايي، ظرافت، هماهنگ بودن با سليقه بازارهاي جهاني و قيمت مناسب بيشترين خواهان را در دنيا دارد هر چند که مشکلاتی نظیرگراني مواد اوليه مرغوب، ركود بازار و افت شديد صادرات فرش و درآمد كم بافندگان و توليدكنندگان و... سبب شده که صنعت فرش خراسان جنوبی رونق چندانی نداشته باشد اما بافنده به بازگشت رونق دوباره به این صنعت امیدوار هستند.

به گزارش خاورستان، تا به جا ،تا سر جلو، بتو به جا، سه تا سر جلو و…. در روزگاری نه چندان دور طنین صدای استادکار که با ضرب برای شاگردانش نقشه خوانی می کرد از خانه های قدیمی شهر شنیده می شد شانه را چنان با قدرت می کوبید که زمین به لرزه می افتاد در بیشتر خانه ها دستگاه قالی بافی بود تا همین چند سال پیش روزی نبود که قالی‌ای در حال بافت نباشد و قالی بافی از طرفی یه کمک درآمد خانواده بود از طرفی اوقاف فراغت بچه‌های خانه را پرمی کرد.

سابقه قالیبافی در خراسان جنوبي به سال های بسیار دور بر می گردد بنا به شواهد تاریخی و اسناد و مدارک موجود بافت فرش پرزدار در منطقه بیش از ۶۰۰ سال سابقه دارد. حداقل از زمان حکومت شاهرخ میرزا و پسرش با يسنقر میرزا برخراسان بزرگ که هرات پایتخت آن بود، به سفارش درباريان تيموري، نقوش فرش توسط صاحب نامان مکتب هرات تهیه و برای بافت توسط تجار به منطقه آورده مي شده و فرش هاي بافته شده، توسط همان تجار به هرات صادر مي شده است.

فرش خراسان جنوبي بیشتر به لحاظ اصالت، زيبايي، ظرافت، هماهنگ بودن با سليقه بازارهاي جهاني و قيمت مناسب بيشترين خواهان را در دنيا دارد هر چند که به دلیل مشکلاتی که به وجود آمده تقاضا کاهش یافته است و همین موضوع سبب شده که صنعت فرش خراسان جنوبی رونق چندانی نداشته باشد.

نقوش هراتی ویژه خراسان جنوبی

فرشهایی که امروز در دنیا به فرشهای هراتی مشهورند، دست بافته های این منطقه اند.نقوش هراتی که امروزه همچنان به نام ماهی هراتی یا ریزه ماهی بافته می شوند و ۶۰ درصد تولیدات منطقه را شامل می شود نيز یادگار و تکامل یافته نقوش آن دوران است.
سیسیل ادوارد در کتاب قالی ایران (صفحه ۱۸۷)می گوید: ( احتمال دارد که ساکنان متمکن هرات مرکز ایالت خراسان و غنی ترین و مهمترین شهر این خطه برای خانه های خود احتیاج به قالی داشتند و بازرگانان شهر تعدادی قالی به بخشهای بافندگی قاینات( منطقه قهستان) سفارش داده اند پس از مدتی صاحبان این قالی ها بعضی از آنها را فروخته اند این فرشها سرانجام به کشورهای مغرب راه یافته و آنجا به قالی های هرات شهرت یافته است از آن رو  که این فرشها از هرات بدست آنها رسیده است) اسناد به جا مانده از خواجه و تاجر بزرگ قاینات خواجه محمود علی ارباب ابن ملک حسین قاینی نیز موید نظرات سیسیل ادوارد می باشد. از تاریخ نویسان قرن دهم نظیر مقدسی هم نقل شده است که قالی و سجاده نواحی کوهستانی بیرجند شهرت دارد.

دست بافته های نفیس و زیبای اين منطقه که جزو با ارزش ترین دست بافته های تاریخ بشرند هم اکنون زینت بخش موزه ها و کلکسیون های مجموع داران بزرگ فرش دنياست. با این وضعیت فرش دستباف خراسان‌جنوبی که مرزها را در نوردیده و آوازه جهانی دارد و از قرن ها پیش با سرپنجه مردان و زنان این سرزمین گره خورده  این روزها حال خوشی نداشته و کاهش شدید صادرات در کنار مشکلاتی نظیر افزایش قیمت مواد اولیه و…. سبب شده که مردان و زنانی که با هنر دستان خود طرحی بی‎نظیر خلق می‎کنند و به این شکل با انگشتان خود به نخ بی‎جان، جان دوباره‎ای می‎بخشند تا با گره زدن بردار قالی نقشی از عشق و هنر خلق کنند این روزها از وضعیت نابسامان این حوزه گلایه ها داشته باشند و مردان و زنان بافنده به امید روزی هستند که شاید طرح‎هایی که با رنج و مشقت بافته‎اند به میزان و ارزش واقعی به فروش برسد.

کسادی بازار فرش 

امینی یکی از بافنده های فرش خراسان جنوبی است که بیش از ۲۰ سال است در این حوزه فعالیت می کند به خبرنگار خاورستان گفت: نخ و مواد اولیه گران شده اما قیمت فرش به نسبت مواد اولیه افزایش کمتری داشته و به دلیل کاهش شدید صادرات تقاضا هم کاهش یافته است و با توجه به وضعیت موجود بافنده‌ها در پایین‌ترین سطح در آمدی قرار دارند.

به گفته وی فرش خراسان جنوبی زمانی زینت بخش کاخ ها و منازل اعیان نشین ایران و خارج از کشور بوده ، اما هم‌اکنون به دلیل حمایت نشدن از بافندگان که به نوعی هنرمند هستند و رکن اصلی صنعت فرش بافی محسوب می شوند و عدم پرداخت دستمزد مناسب، رو به فراموشی است.

وی تصریح کرد: در حالی که صنعت فرش بافی در تاریخ،فرهنگ ،اشتغال و در درجات بالاتر یعنی فاز صادرات،ارز آوری و افزایش تولید ناخالص ملی نقش مهمی ایفا می کند اما به آن کمتر اهمیت داده می شود.

این بافنده با تاکید بر اینکه طراحی ، نقشه خوب و بافت عالی وجه تمایز فرش خراسان جنوبی است ، بیان داشت: مهم ترین مسئله ای که در صنعت فرش بافی باید به آن توجه شود علاوه بر سودآوری،حفظ جایگاه بافنده بعنوان رکن اصلی فرش بافی است.
این بانو بیرجندی یادآور شد : باید مسئولان با تدبیرهای خودشان زمینه انتقال این هنر اصیل را به آیندگان کنند.

حمایت اندک

عباس دلاکه هم که یکی از بافنده‌های قدیمی شهر بیرجند بوده به خبرنگار خاورستان گفت: حدود ۵۰ سال بوده که از طریق قالی بافی امرار و معاش می‌کنم و همه خانواده‌ام هم بافنده بوده و در شرایط فعلی با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم می‌کنیم.

به گفته وی پول برای خرید نخ نداریم و مجبوریم قرض کرده تا نخ خریدار کنیم  و قالی‌هایی هم که بافته‌ایم متقاضی برای خرید ندارد با این وجود چون کار دیگری بلد نیستیم می بافیم شاید مشتری پیدا شود.

او که از حمایت نشدن توسط مسئولان گلایه دارد، افزود: برای دریافت تسهیلات به صنایع دستی رفتم که معرفی به اداره کار شدم و آن جا هم به بهانه این که من ۲۰ سال پیش یک وام ۲ میلیون تومانی گرفته و تسویه کردم وام نمی‌دهند.

وی به سال‌های پیش برگشت، همان زمانی که در هر خانه روستایش یک دار قالی بود اما هم اکنون به دلیل نبود تقاضا تعداد این دارهای قالی به تعداد انگشتان دست هم نمی‌رسد.

تاریخچه فرش در خراسان جنوبی

محمدحسن کامیابی‌مسک رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف خراسان‌جنوبی نیز با اشاره به سابقه فرش خراسان جنوبی به خبرنگار خاورستان گفت: قالیبافی در ۱۰۰ سال گذشته در این منطقه را می توان به سه دوره سال های قبل از۱۳۰۰هجری شمسی که دوران بافت قالی های خوب و ممتاز منطقه بوده و نمونه هایی از آنها باقی مانده است،سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۲ که به خاطر وقوع جنگ و عواقب حاصل از آن صادرات آن کاهش شدید یافته و رکود و آشفتگی در تولید و صادرات فرش بوجود آمد و قالی منطقه از حیث کمی و کیفی تنزل شدید یافت و از ۱۳۳۰ به تدریج با ورود تولیدکنندگان زبده ای چون عبدالمجید جمشیدی، حاج غلامحسین کامیابی، حاج حسین امینی، عبدالعلی احمدی و دیگران که از تولید کنندگان فرشهای نفیس منطقه بودند وضع موجود دگرگون و قالی منطقه شهرت گذشته خود را بازیافت تقسیم کرد.

به گفته وی نقوش قدیمی منطقه شامل نقوش هراتی، انواع لچک ترنجها ،نقوش شاه عباسی ، بوته، نقوش محرمات، گل فرنگ ، انواع کف ساده ها ، قابی ، جنگلی ، شکارگاه ، انواع واگیره ها و قالیچه های زمینی عشایری شامل چهارمرغی ، تفنگی ، ابری ، طاووسی ، کاشان ، پلنگی ، گوزنی ، کشمیری ، انواع سجاده ها و … است.
وی افزود: هم اکنون نقوش رایج در منطقه بیشتر نقوش اصیل ریزه ماهی (افشان، كف ساده و لچک ترنج )، خشتي دراندازه و رنگبندی های متنوع و قالیچه های اصیل عشایری (بلوچی) و بميزان كم نقوش متفرقه و طرح نايين در منطقه طبس، فردوس  و بشرويه است.

سال های پررونق فرش

این فعال حوزه فرش دهه ۷۰ راپر رونق ترين سال ها براي فرش دستباف منطقه و ايران معرفی کرد و گفت: به طوري كه در سال هاي  ۷۰، ۷۱، ۷۲، ۷۳ صادرات فرش ايران سالانه بیش از يك ميليارد دلار بود، در حالي كه در چند سال گذشته به دليل اخذ تعهدات ارزي از صادر كننده(پيمان سپاري) و تحريم ها و مشكلات برگشت ارز و البته عدم بازاريابي، صادرات سالانه فرش ايران به كمتر از صد ميليون دلار رسيده است.

به گفته کامیابی هم اکنون تعداد بافندگان فرش در خراسان جنوبي بالغ بر ۵۰ هزار بافنده است كه به صورت تمام وقت، پاره وقت يا فصلي به بافت فرش دستباف اشتغال دارند و تمام يا بخشي از معيشت خود را از اين راه تامين مي كنند.

وی تاکید کرد: به علت خشكسالي ها و نبود كار يا شغل با درآمد بالاتر در منطقه، به رغم درآمد اندك قاليبافي و با وجود ركود بازار تعداد بافندگان كم نشده است.

افت شدید صادرات

وی مشكلات بافندگان و فرش دستباف در منطقه خراسان جنوبی را با كل كشور مشترك دانست و افزود:گراني مواد اوليه مرغوب، ركود بازار و افت شديد صادرات فرش و درآمد كم بافندگان و توليدكنندگان، اخذ تعهد ارزي از صادركنندگان فرش، تحريم ها وتوقف بيمه بافندگان از جمله مشكلات همه قاليبافان و دست اندركاران فرش دستباف است.

وی تصریح کرد: در خراسان جنوبي در مجموع از ۵۰ هزار بافنده ۵۸۰۰ نفربيمه شده اند كه تعدادي بازنشسته و تعداد زيادي نيز به دلايل مختلف، تامين اجتمايي بيمه آنان را قطع كرده و در حال حاضر كمتر از ۳۵۰۰ نفر بيمه اند، (كمتر از ۷ درصد) و چند سال است كه تامين اجتمايي از بيمه بافندگان سرباز مي زند .

تاکید بر رفع مشکلات بافندگان فرش

رئیس اتحادیه بافندگان و تولید کنندگان فرش دستباف تاکید کرد: فرش خراسان جنوبي بیشتر به لحاظ اصالت، زيبايي، ظرافت، هماهنگ بودن با سليقه بازارهاي جهاني و قيمت مناسب بيشترين خواهان را در دنيا دارد كه اگر مشكلات صادرات فرش حل شود همچنان بازار و مشتريان خود را در بازارهاي جهاني خواهد داشت.
کامیابی به اهميت فرش دستباف در ايجاد اشتغال ارزان و كمك به معيشت بيش از یک ميليون نفرو اهميت آن را در پايداري روستاها و جلوگيري از مهاجرت ها و عوارض سياسي – اجتمايي -اقتصادي اين مهاجرت ها، مي طلبد دولت عنايت بيشتري به فرش دستباف داشته باشد

وی اظهار امیدواری کرد: دولت جناب آقاي رئيسي و مجلس محترم، با حذف تعهد ارزي صادرات فرش و البته رفع تحريم هاي ظالمانه و كمك به توليد و دستور به تامين اجتمايي در جهت بيمه بافندگان، به داد بيش از يك ميليون بافنده فرش در ايران، كه جزء ضعيف ترين و البته شريف ترين اقشار اين جامعه اند، برسند.

انتهای پیام /۱۳۵